We vliegen via Istanbul naar Trabzon, gelegen tussen de Zwarte Zee en de dichtbegroeide Pontische bergen. Deze natuurlijke havenstad vormde eeuwenlang een belangrijke schakel tussen Anatolië, de Kaukasus, Perzië en de handelsroutes naar Centraal-Azië. In de oudheid stond de stad bekend als Trapezus; later werd zij een belangrijk Byzantijns centrum en de hoofdstad van het middeleeuwse keizerrijk Trebizonde. De bijzondere ligging tussen zee en bergen bepaalde eeuwenlang het karakter en de welvaart van de stad. Na aankomst rijden we naar ons hotel en is er gelegenheid om uit te rusten. Overnachting in Trabzon.
We rijden door de groene valleien en dichte bossen van het Pontisch Gebergte naar het Sümelaklooster, dat spectaculair tegen een steile rotswand is gebouwd. Het Grieks-orthodoxe klooster getuigt van de eeuwenlange christelijke aanwezigheid in het noordoosten van Anatolië en bezit nog altijd kleurrijke fresco’s. Terug in Trabzon bezoeken we de Aya Sofya, in de dertiende eeuw gebouwd onder de keizers van Trebizonde en later omgevormd tot moskee. De architectuur en fresco’s weerspiegelen de culturele wereld van het laatste grote Byzantijnse rijk aan de Zwarte Zee. Tijdens een korte verkenning van Trabzon zien we hoe Griekse, Byzantijnse, Ottomaanse en moderne Turkse lagen naast elkaar voortleven. Indien de tijd het toelaat bezoeken we ook het Atatürk-huis of maken we een wandeling door de oude handelswijken. Tweede overnachting in Trabzon.
We verlaten de vochtige Zwarte Zeekust en rijden door de Pontische bergen naar het hoogland van Oost-Anatolië. Onderweg veranderen de dichtbeboste hellingen geleidelijk in open berglandschappen, diepe dalen en uitgestrekte hoogvlakten. Deze natuurlijke doorgangen verbonden de havens aan de Zwarte Zee eeuwenlang met Armenië, Perzië en het binnenland van Anatolië. De reis laat prachtig zien hoe sterk geografie en klimaat binnen relatief korte afstand kunnen veranderen. Aan het einde van de middag bereiken we Erzurum, gelegen op ongeveer 1.900 meter hoogte. De stad was achtereenvolgens een Armeens, Byzantijns, Seltsjoeks, Mongools en Ottomaans machtscentrum. Overnachting in Erzurum.
Vandaag verkennen we het rijke Seltsjoekse en Ilkhanidische erfgoed van Erzurum. We bezoeken de Çifte Minareli Medrese, de Yakutiye Medrese, de Ulu Cami en de karakteristieke Üç Kümbetler. De monumentale stenen portalen, geometrische motieven en kegelvormige grafmonumenten illustreren de ontwikkeling van de middeleeuwse islamitische architectuur in Anatolië. Erzurum lag aan belangrijke routes tussen de Kaukasus, Perzië en Centraal-Anatolië en werd daarom door de eeuwen heen herhaaldelijk versterkt en bevochten. Tijdens een wandeling door het centrum zien we ook Ottomaanse gebouwen en maken we kennis met de lokale Oltu-steen, waarvan al eeuwenlang sieraden en gebedssnoeren worden vervaardigd. Tweede overnachting in Erzurum.
We rijden over de weidse hoogvlakten van Noordoost-Anatolië, waar vulkanische bergen, rivierdalen en uitgestrekte graslanden het landschap bepalen. Bij de historische Çobandede-brug staan we stil bij de oude verbindingsroutes tussen Anatolië, Perzië en de Kaukasus. Vervolgens reizen we verder naar Kars, een stad die in de negentiende eeuw enkele decennia deel uitmaakte van het Russische Rijk. De brede straten en robuuste gebouwen van donker basalt geven het centrum een Russisch-Kaukasisch karakter dat elders in Turkije nauwelijks voorkomt. We zien onder meer de Russische wijk, het kasteel en de voormalige Armeense Kerk van de Apostelen. Indien mogelijk maken we ook kennis met de bekende Kars-kaşar en gravyerkaas. Overnachting in Kars.
In de ochtend bezoeken we Ani, de voormalige hoofdstad van het middeleeuwse Armeense koninkrijk van de Bagratiden en tegenwoordig UNESCO-werelderfgoed. Binnen de imposante stadsmuren liggen kerken, paleizen, moskeeën en karavanserais die getuigen van Armeense, Georgische, Seltsjoekse en islamitische beschavingslagen. De ruïnestad ligt op een hoogvlakte boven de diepe kloof van de Arpaçay, die tegenwoordig de grens met Armenië vormt. Het open landschap en de geïsoleerde ligging versterken het monumentale en verstilde karakter van deze bijzondere vindplaats. Na ons bezoek rijden we over de hoogvlakten verder richting Doğubayazıt. Bij helder weer verschijnt onderweg geleidelijk de besneeuwde berg Ararat aan de horizon en maken we op geschikte plaatsen fotostops. Overnachting in Doğubayazıt.
Boven Doğubayazıt bezoeken we het achttiende-eeuwse İshak Paşa-paleis, waarin Ottomaanse, Perzische, Armeense en lokale bouwtradities op bijzondere wijze samenkomen. Vanaf het paleis kijken we uit over een spectaculair berglandschap en de eeuwenoude karavaanroute tussen Anatolië en Perzië. In de omgeving van Doğubayazıt domineert bij helder weer de met sneeuw bedekte Ararat het landschap. Vervolgens rijden we door de bergachtige grensstreek naar de watervallen van Muradiye. Naarmate we Van naderen, opent het landschap zich rond het immense, diepblauwe Vanmeer. Deze regio vormde het kerngebied van het koninkrijk Urartu, dat hier tussen de negende en zesde eeuw v.Chr. een netwerk van vestingen, irrigatiewerken en koninklijke centra aanlegde. Overnachting in Van.
Vandaag staat het machtige koninkrijk Urartu centraal, een van de belangrijkste staten van het oude Nabije Oosten in het eerste millennium v.Chr. We beginnen in het moderne Van Museum, waar inscripties, wapens, sieraden en reliëfs het verhaal vertellen van een rijk dat zich uitstrekte over delen van het huidige Turkije, Armenië en Iran. Daarna bezoeken we de indrukwekkende rotsvesting van Van, het oude Tushpa, dat als hoofdstad en koninklijk centrum van Urartu fungeerde. Hoog boven het meer zijn nog sporen van koninklijke inscripties, rotsgraven en verdedigingswerken zichtbaar. Vervolgens bezoeken we Çavuştepe, een goed bewaarde Urartese vesting met tempels, opslagruimten en koninklijke inscripties. Het landschap laat prachtig zien hoe de Urarteërs bergen, waterwegen en vruchtbare vlakten doelbewust in hun staatsorganisatie opnamen. Tweede overnachting in Van.
We varen over het Vanmeer naar het eiland Akdamar, waar de tiende-eeuwse Armeense Heilig-Kruiskerk staat. De uitzonderlijke reliëfs op de gevel verbinden Bijbelse voorstellingen met dieren, planten en motieven uit de middeleeuwse Armeense hofcultuur. Na ons bezoek varen we terug naar het vasteland en volgen we de zuidelijke oever van het meer. Hier wordt steeds duidelijker hoe sterk het landschap door vulkanische activiteit is gevormd. Indien de omstandigheden het toelaten bezoeken we de indrukwekkende Nemrutcaldera, met haar kratermeren, lavavelden en vulkanische formaties. Het samenspel van vulkanen en water bepaalde hier niet alleen het landschap, maar ook de vestigingsmogelijkheden van opeenvolgende beschavingen. Overnachting in Tatvan.
Aan de noordwestelijke oever van het Vanmeer bezoeken we Ahlat, een belangrijk centrum van middeleeuws Anatolië. Op de uitgestrekte Seltsjoekse begraafplaats staan honderden rijk versierde grafstenen die de komst en vestiging van Turkse dynastieën in Oost-Anatolië tastbaar maken. De monumentale grafstenen behoren tot de meest karakteristieke voorbeelden van middeleeuwse islamitische grafkunst in Turkije. Daarna maken we een korte stop in Bitlis, een compacte historische stad in een smalle bergvallei met oude bruggen, moskeeën en stenen huizen. Vervolgens laten we de hoge bergwereld rond het Vanmeer achter ons en dalen af naar de warmere en drogere landschappen van Noord-Mesopotamië. De donkere vulkanische steen van het Vanmeer maakt geleidelijk plaats voor het honingkleurige kalksteen van Mardin. Overnachting in Mardin.
We verkennen de oude stad Mardin, die als een stenen amfitheater tegen de heuvelrug is gebouwd en uitkijkt over de eindeloze vlakten van Mesopotamië. Tijdens onze wandeling zien we koopmanshuizen, moskeeën, madrassa’s en kerken die de Arabische, Koerdische, Turkse en Syrisch-christelijke geschiedenis van de stad weerspiegelen. Vervolgens bezoeken we het Deyrulzafaran-klooster, eeuwenlang een van de belangrijkste centra van de Syrisch-Orthodoxe Kerk. In de middag rijden we naar Dara-Anastasiupolis, dat in de zesde eeuw door de Oost-Romeinen werd uitgebouwd tot een machtige grensvesting tegenover het Sassanidische Rijk. We zien er rotsgraven, delen van de vestingwerken en monumentale ondergrondse waterreservoirs die een indruk geven van de militaire en stedelijke organisatie van deze frontierstad. Dara vormt daarmee een tastbare herinnering aan de eeuwenlange confrontatie tussen Rome en Perzië om de controle over Noord-Mesopotamië. Tweede overnachting in Mardin.
Vandaag reizen we door Tur Abdin, het kalkstenen heuvelland dat eeuwenlang het geestelijke hart vormde van het Syrisch-orthodoxe christendom. Tussen olijfgaarden, wijngaarden en oude dorpen liggen kerken en kloosters waarin het Aramees als liturgische taal bewaard is gebleven. In Midyat wandelen we langs rijk gedecoreerde zandstenen huizen en ateliers waar het traditionele zilverfiligraan nog wordt vervaardigd. Daarna bezoeken we het Mor Gabriel-klooster, gesticht in de vierde eeuw en daarmee een van de oudste nog functionerende christelijke kloosters ter wereld. De architectuur laat zien hoe laat antieke, Byzantijnse en regionale tradities zich in deze relatief afgelegen streek ontwikkelden. Indien mogelijk maken we ook kennis met de oude wijntraditie van de lokale Syrisch-christelijke gemeenschap. Derde overnachting in Mardin.
Na een rustige ochtend verlaten we Mardin en rijden we door het bovenste stroomgebied van de Tigris naar Diyarbakır. Onderweg verandert opnieuw het karakter van het landschap: het honingkleurige kalksteen van Mardin maakt plaats voor het donkere vulkanische basalt van het gebied rond Diyarbakır. De stad was in de oudheid bekend als Amida en lag op een strategisch kruispunt tussen Anatolië, Syrië, Armenië en Mesopotamië. Door de eeuwen heen stond zij onder Romeins, Byzantijns, Arabisch, Koerdisch, Seltsjoeks en Ottomaans gezag. Na aankomst maken we een eerste wandeling door de historische binnenstad, omgeven door haar imposante zwarte stadsmuren. Overnachting in Diyarbakır.
Vandaag nemen we uitgebreid de tijd voor een van de belangrijkste historische steden van Zuidoost-Anatolië. We bezoeken de monumentale zwarte basaltmuren en de vruchtbare Hevsel-tuinen, die samen op de UNESCO-Werelderfgoedlijst staan. In de historische binnenstad zien we de Ulu Cami, een van de oudste en belangrijkste moskeeën van Anatolië, en de sfeervolle Hasan Paşa Han. Ook besteden we aandacht aan de kerken en andere monumenten die herinneren aan de verschillende religieuze gemeenschappen die de stad door de eeuwen heen hebben gevormd. Bij de historische Tienbogenbrug over de Tigris zien we hoe stad, rivier en vruchtbare tuinen samen één eeuwenoud cultuurlandschap vormen. Tweede overnachting in Diyarbakır.
We verlaten het stroomgebied van de Tigris en reizen naar het landschap rond de bovenloop van de Eufraat, waar enkele van de belangrijkste archeologische ontdekkingen van de afgelopen decennia zijn gedaan. Bij Göbekli Tepe betreden we een wereld van ongeveer twaalfduizend jaar geleden, toen jager-verzamelaars monumentale cirkelvormige gebouwen met gebeeldhouwde T-pilaren oprichtten. De vindplaats heeft ons denken over de relatie tussen ritueel, gemeenschapsvorming en het ontstaan van landbouw ingrijpend veranderd. Indien toegankelijk bezoeken we ook Karahan Tepe, waar recente opgravingen een verwante maar geheel eigen monumentale beeldtaal aan het licht hebben gebracht. Beide vindplaatsen maken deel uit van een veel groter neolithisch landschap in deze regio. Daarna reizen we naar Şanlıurfa, dat in de klassieke oudheid bekendstond als Edessa en later een belangrijk centrum van Syrische cultuur en vroege christelijke geleerdheid werd. Overnachting in Şanlıurfa.
In de ochtend bezoeken we het uitstekende Archeologisch Museum van Şanlıurfa, waar vondsten uit Göbekli Tepe, Karahan Tepe en andere prehistorische nederzettingen het verhaal van de vroegste gemeenschappen in deze regio vertellen. Daarnaast bezoeken we het Haleplibahçe Mozaïekmuseum, met bijzondere mozaïeken uit de Romeinse periode. Vervolgens rijden we naar Harran, gelegen in de droge Noord-Mesopotamische vlakte nabij de huidige Syrische grens. Harran was in de oudheid een belangrijk cultuscentrum van de Mesopotamische maangod Sin en bleef later een centrum van handel en geleerdheid. We zien de resten van de monumentale Ulu Cami, de oude stadsmuren en de karakteristieke lemen koepelhuizen. Terug in Şanlıurfa wandelen we langs Balıklıgöl, de Grot van Abraham en de historische bazaar, waar Bijbelse, christelijke en islamitische tradities samenkomen. Tweede overnachting in Şanlıurfa.
We rijden naar het voormalige koninkrijk Commagene, dat op het kruispunt lag van de hellenistische, Romeinse, Perzische en Anatolische wereld. Afhankelijk van de beschikbare tijd bezoeken we Karakuş, de monumentale Romeinse Cenderebrug en Arsameia, waar de heersers van Commagene hun dynastieke en religieuze identiteit zichtbaar maakten. Daarna stijgen we per minibus naar de Nemrut Dağı, waar koning Antiochus I in de eerste eeuw v.Chr. een monumentaal grafheiligdom liet aanleggen. De kolossale beelden op de berg combineren Griekse en Perzische goden met de vorstelijke voorouders van de koning en vormen een unieke uitdrukking van de culturele mengwereld van Commagene. Vanaf de bergtop kijken we uit over het Taurusgebergte en de Eufraatvallei, een landschap dat eeuwenlang een overgangszone vormde tussen grote rijken. Na het bezoek dalen we af en rijden we verder naar Gaziantep. Overnachting in Gaziantep.
We sluiten de reis af met een bezoek aan het Zeugma Mozaïekmuseum, waar de uitzonderlijk verfijnde vloermozaïeken uit Romeinse villa’s aan de Eufraat worden bewaard. De voorstellingen laten zien hoe de welgestelde bewoners van deze grenszone deelnamen aan de Grieks-Romeinse cultuur, terwijl zij tegelijkertijd deel uitmaakten van de wereld van Syrië en Mesopotamië. De collectie vormt daarmee een passend slot van een reis waarin we ongeveer twaalfduizend jaar geschiedenis en een uitzonderlijke opeenvolging van beschavingen hebben gevolgd. Van de Byzantijnse wereld aan de Zwarte Zee reisden we via Armeense, Seltsjoekse en Urartese landschappen naar de oude culturen van Tigris en Eufraat. Afhankelijk van de vluchttijd is er nog gelegenheid voor een korte wandeling door de oude handelswijken of de bazaar van Gaziantep. Daarna vliegen we via Istanbul terug naar Amsterdam.